Brueckstrasse

 

Fragment Zeszytu Specjalnego Pangritz Club 

Jadąc od Malborka i dojeżdżając do Elbląga ulicą Reichsstraße, po przejechaniu Wysokiego Mostu trafiało się na Brückstraße, jako
pierwszą ulicę Starego Miasta. Tej ulicy chcemy przyjrzeć się bliżej.

 

Brama Wysoka lub Mostowa, wejście na Brückstr.

Rysunek K. Hauke

 

Widok z Wysokiego Mostu na Brückstraße, pomiędzy rokiem 1900 a 1910. Oba z przodu, domy po lewej i prawej, należą do Wasserstraße (nr 51 po lewej i nr 52 po prawej). Tzw. buda po lewej stronie, przed domem, należy do domu Brückstraße nr 33/32, późniejszy sklep z futrami Goetz’a. W momencie wykonywania tej
fotografii był to jeszcze salon fryzjerski Krause (do około r. 1910)

 

W XIII wieku, gdy na miejscu domów Wasserstraße, jeszcze za bagnistym przybrzeżnym terenem znajdowało się umocnienie obronne, na miejscu między domami 33 oraz 3 znajdowała się pierwsza brama, przez którą można się było dostać promem do umocnionego magazynu (później Wyspa Spichrzów).

Po usunięciu palisad, na zachód od nich, na bagnistym terenie zbudowano domy Wasserstraße, z ich pięcioma bramami i małą furtką do
wody.

Bezpośrednio przy głowicy pierwszego mostu stała brama mostowa (Brücktor), wejście na ulicę Brückstr. pomiędzy domami Wasserstr.
Dopiero wiele później, na południe od głowicy mostu powstały domy 1 + 2 Brückstr. Po ich zachodniej stronie witała nas pierwsza reklama „Eugen Kling”, którego restauracja w ostatniej książce telefonicznej podana jest na ulicy Wasserstr. 53, potem jak w 1930 r. miał swój sklep jeszcze na Sternstr. 19. Poza tym dziwne jest, że na działce 1 / 2, która należała do wdowy po kupcu Slupinski, brak jest podanych mieszkańców. Od wody dzielił ją mały ogródek z keją i jedyną stacją paliw dla łodzi silnikowych.

Gdy przekroczymy Wasserstr. trafimy na dom nr. 3, który niestety znaliśmy bez jego pięknej ściany szczytowej. Zniknęło także jego frontowe zadaszenie. W naszych czasach do 1945 znajdował się sklep żelazny i gospodarstwa domowego, Hermanna Bruckert. Gdy w latach 80-tych zostały odkopane piwnice znalazłem jeszcze kawałek popielniczki firmy Bruckert, z nazwy której na odłamku została tylko połowa.

 

Brückstr. nr 3 – róg Wasserstr. z częścią domu n4 .

Rysunek C. Porsch, z roku 1858

 

Nr. 4 należał do kupca Gerharda Dyck, co w tym sklepie sprzedawano nie wiem. W 1914 r. był tutaj sklep mody Bessau – Wiebe.

Dom nr. 5, zakupiony przez firmę Esau i przebudowany na sklep, mieścił wcześniej piekarnię Piephaus (1914).

Dom nr. 6 mieścił sklep z wyrobami rękodzielnictwa Heinricha Esau, wcześniej Otto Reuter (1896). Firma produkowała ubrania robocze
wszelkiego rodzaju. Jednakże nie we własnej fabryce lecz chałupniczo. Wiele emerytek mogło w ten sposób dorobić i powiększyć swoje dochody.

 

Widok w kierunku Wysokiego Mostu –widoczna  Wyspa Spichrzów z „Börse” (Giełda) i spichlerzem Stepphuhn. Po lewej domy nr 6 i 5 (później Esau), nr 4 i 3,
wystający narożnik to dom Wasserstraße 52, dalej bezpośrednio przy moście znajdują się domy nr 1 i 2 Brückstraße.

 

Dom nr. 7: już w rejestrze z 1896 r. znajdujemy tutaj firmę Carl Wosegien, artykuły elektryczne wszelkiego rodzaju, łącznie z tzw. fonografem Edisona. W 1934 r. dom ten należał do kupca Watera Krause i może jeszcze kilku osób. Mieszkał tutaj znany instruktor nauki jazdy Johannes Urbanski. W 1908 r. mieszkał także lekarz dr Ernst Kranz, później Brückstr. 21.

 

 

Dom nr. 8: do 1914 r. należał do kupca Klaassen, następnie do kupca Wolfa Wartelski. W naszych czasach był to sklep z meblami biurowymi.

Dom nr. 9: mistrz krawiecki Kuckuk, później Gerhard Zech.

Dom nr 10: wcześniej handel zbożem i nasionami Holzrichter, później kupiec Eugen Mendelsohn, w latach trzydziestych sklep z częściami
rowerowymi miał tutaj Otto Kemke.

Dom nr 11: „Najstarsza Wschodnioniemiecka Fabryka Pasów Napędowych” Ludwig Tertz, wł. Gustaf Scheffler, który później prowadził fabrykę na Heilig-Geist-Str. 48/49.

 

 

Jeden z niewielu domów Starego Miasta, który przetrwał zniszczenia – dom nr 12: księgarnia Otto Kaufmann, który jest wprawdzie wpisany
jako producent rękawiczek. W 1934 r. kupiec Gerlich i znany nam ze sklepu cukierniczego i piekarni Ernst Böhnke.

 

Domy nr 11 i 12

 

Dom nr 13: handel artykułami szklanymi i porcelanowymi Pana Eugena Frentzel, wymieniony już w 1896 r.

 

Eugen Frentzel

Sklep z art. szklanymi i porcelanowymi, Elbing Brückstr. 13 

W domu nr 14 podany był najpierw sklep z wyrobami rękodzielnictwa Rehfeld & Goldschmidt, który później został przejęty przez Paula Kuster. Kuster kupił jeszcze dom nr 15 od mistrza blacharstwa Hermanna Kuhn.

A teraz coś co na pewno było nieznane dla wielu rodaków … w domu nr 15 otworzono pierwszą elbląską „Flimmerkiste” (migotająca skrzynia – żartobliwe określenie kina). Był to „Centraltheater”.

 

Dom nr 16: Znany jako handel nasionami Heinricha Wibbing, już w 1896 r. należał do kupca Paula Schillera. Przed Wibbing’iem był tutaj
nieznany mi sklep obuwniczy, który widać na starych zdjęciach Staatliche Bildstelle. W domu tym, w roku 1896  mieszkał znany profesor dr Robert Dorr.

W domu nr 17, który pamiętam bez okien wystawowych (kupiec Lehmann), ostatnio Friedrich Lange, hurtownia piwa Fritza Radtke, który miał tutaj założoną w 1886 r. wytwórnię wody mineralnej, której butelkę mam w swoich zbiorach.

Między domami 17 i 18 (dzisiaj w rekonstrukcji) znajdowała się „Enge Gasse” (Ścieżka Kościelna).

Dom nr 18: Hermann Dreyer

Dobrze odrestaurowane domy 17, 18, 19 należą dzisiaj do kościoła.

Już w naszych czasach zniknęło wejście do piwnicy domu nr 19 a przedproże zostało przebudowane i straciło swoją kutą kratę.

 

Strona południowa z domami nr 19 (Apteka Adler), nr 18, Enge Gasse, nr 17 i fragment domu nr 16.

 

 

Fragment domu nr 18, Enge Gasse, nr 17 i 16.

 

 

 

Dom nr 20: mistrz szklarstwa Franz Wolter, wcześniej dom mody Johanna Weiß, magazyn trumien Gustav Karnapp i mistrz stolarski Karl Blödhorn.

W domu nr 21 znajdowała się księgarnia sklep papierniczy Pani Franziska Boenig. Wcześniej sklep z bielizną Frieda Siebert. W narożniku dom nr 22 – Stary Rynek 28, obie działki były tak zespolone, że trudno było je rozdzielić. Ostatnio był tutaj sklep Pana Waschull (obuwie i rzeczy męskie), wcześniej sklep żelazny Hansa Klein, który handlował także towarami emaliowanymi. Gdzie Pan Klein wcześniej miał swój handel węglem, nie wiem, ponieważ posiadam tylko adres na Brückstraße.

 

Strona południowa Brückstraße od Starego Rynku do Enge Gasse, domy nr 22 – 18 z domem obuwia mody męskiej Waschul, Stary Rynek 28. Zdjęcie wykonane po roku 1933.

 

 

Teraz mamy już za sobą stronę południową Brückstraße i robimy przerwę w małej elbląskiej kawiarni „Carillon”

Następnie idziemy znowu w kierunku zachodnim strony południowej. Tutaj, patrząc od strony Starego Rynku, mamy jedyne wolne, niezabudowane miejsce, z wejściem południowym Kościoła Św. Mikołaja. Następnie są mniejsze domy 23 / 24 kościoła i 25 a, b, c , wcześniej sklep z fartuchami miała tutaj Selma Kaminski. W 1914 r. pod „25 a” był sklep z parasolami Paetzel a pod „25 b” fryzjer Rattelsberger. Czy w naszych czasach był tam jeszcze jeden sklep?

 

Domy nr 30 – 26 (Goldner Löwe) i fragment nr 25.

 

Teraz najbardziej znana restauracja ulicy, wspomniana w „Bilderbuch meiner Jugend” Sudermann’a – „Goldene Löwe”, która należała do jego wujka. W 1896 restauratorem był tutaj Martin Aussen, po nim Hugo Wenzlaff, w 1914 r. Penquitt, w 1934 r. podany jest Clemens  choennagel, który pozostał do roku 1945. Dom należał do Kath. Gesellenverein. W piwnicy znajdował się lokal „Felsenkeller”, prowadzony przez Fritza Radtke, który lokal miał także na Brückstraße 16.

 

Ostatni gastronom znanej „Goldene Löwe”.

 

W domu nr 27 był salon fryzjera Waltera Reimer, szewc Gruber i zegarmistrz Dietrich. Dom nr 28 w latach 1896-1934 należał do mistrza
blacharstwa Kerrinis’a.

Dom nr 29: ostatnio sklep z nasionami W. Dönicke & Co., najpierw należał do stolarza Joh. Hermanna Löwe, następnie długie lata do
stolarza Ferdinanda Herrmanna, który oprócz mebli produkował także trumny i miał własną firmę pogrzebową.

 

 

 

Dom nr 30, który zachował swoją pierwotną formę, mieścił filię Schroeter Petera Heinrichs’a. Wcześniej kupiec Zelmer.

 

Domy nr 30 i 29, po stronie północnej, ze sklepem Petera Heinrich’a, który miał tutaj filię mleczarni Hermann Schroeter i magiel. Obok znany sklep z nasionami W. Dönicke & Co. Górne piętra domu nr 30 zachowały przez wieki pierwotny kształt z małymi oknami magazynu.

 

 

Dom nr 31: sklep mięsny Walter Schmidt, do 1896 w posiadaniu rodziny Hermann Schmidt, prawdopodobnie ojciec Waltera. Dom długo posiadał sklep jako przybudówkę. Tak samo jak dom nr 32, tworzył z domem 33 narożnik Wasserstraße. W 1896 mieszkał tutaj mistrz kuśnierstwa Joh. Gehrmann, do którego dom należał. W 1908 był tutaj salon fryzjera Ernsta Krause, również z przybudówką. W 1914 wpisany był mistrz kuśnierstwa Goetz, który razem z połączonymi firmami G. E. Sommer i Eugen Wagner – J. Gehrmann miał pierwszy i najlepszy sklep z futrami w Elblągu.

 

Mam nadzieję, że nie żałujecie tego małego, historycznego spaceru ulicą Brückstraße.

Hans Preuß

  

***

 

Widok ze Starego Rynku na Brückstraße. Widokówka wydawnictwa Paul Wedekind, z roku 1905, wykonana na krótko przed odbudową spalonej w roku 1777, wtedy jeszcze trzyczęściowej wieży kościelnej. Dom narożny Stary Rynek 28, względnie Brückstraße 22, które w międzyczasie stały się jednym,  został przebudowany na przełomie wieku. W tle widać jeszcze budynek plebanii przy Placu Kościelnym.

 

 

Widok z Brückstraße na Kościół Św. Mikołaja 

 

***